Vergunningvrij bouwen per gemeente: wat mag jouw gemeente wél en niet bepalen?
Kort antwoord
Vergunningvrij bouwen is sinds de Omgevingswet géén landelijke regel meer. De regels staan in het omgevingsplan van je eigen gemeente, en die mag ze aanpassen — strenger of soepeler. Tot 2032 gaan gemeenten daardoor steeds meer van elkaar verschillen.
Zoek jouw gemeente
Staat jouw gemeente er nog niet bij? Doe dan de gratis Erf Check: we zoeken de regels voor jouw specifieke perceel uit.
Wat veel mensen niet weten
Vroeger stond in één landelijke regeling wat je zonder vergunning op je achtererf mocht bouwen: een bijbehorend bouwwerk tot een bepaalde oppervlakte en hoogte. Overal in Nederland hetzelfde.
Sinds de Omgevingswet is dat veranderd. Die regels zijn als bruidsschat automatisch in het omgevingsplan van elke gemeente terechtgekomen — hoofdstuk 22. Op papier veranderde er eerst niets, maar juridisch is het nu gemeentelijk beleid in plaats van landelijke wetgeving. En dat betekent dat je gemeente eraan mag sleutelen.
Wat jouw gemeente wél en níét mag
Wél
- De bruidsschat-regels aanpassen. Strenger óf soepeler. Een gemeente kan méér vergunningvrij toestaan, of juist extra eisen stellen — maar alleen bij een wijziging van het omgevingsplan.
- Welstand. Ook een vergunningvrij bouwwerk moet aan redelijke eisen van welstand voldoen. Sommige gemeenten hebben grote welstandsvrije gebieden, andere niet.
- Beschermde gebieden. In een beschermd stads- of dorpsgezicht en bij monumenten gelden beperkingen op wat vergunningvrij mag.
- Alles wat níét vergunningvrij is. Wil je meer dan de regels toestaan, dan beslist je gemeente over de vergunning op basis van het omgevingsplan.
Níét
- De regels wijzigen via een bestemmingsplan. De Afdeling bestuursrechtspraak oordeelde in december 2025 dat de bruidsschat alleen via een omgevingsplanwijziging kan worden aangepast.
- De technische eisen aanpassen. Constructie, brandveiligheid en isolatie staan in het Besluit bouwwerken leefomgeving en zijn landelijk. Die gelden altijd, ook zonder vergunning.
- Zomaar alles verbieden. Nieuwe regels moeten passen binnen een evenwichtige toedeling van functies en binnen de instructieregels van Rijk en provincie.
Wat betekent dit voor jou?
Informatie die je elders leest (“je mag altijd tot X m² vergunningvrij bouwen”) wordt steeds onbetrouwbaarder, want ze gaat uit van de oude landelijke situatie. Het loont om te weten waar jouw gemeente staat: heeft die de bruidsschat nog ongewijzigd, dan gelden de vertrouwde regels; is de gemeente aan het wijzigen, dan kan er iets veranderen — soms in je voordeel.
En let op de tweede beweging: het Besluit versterking regie volkshuisvesting (naar verwachting 1 januari 2027) wil de mantelzorg- en familiewoning juist weer landelijk borgen. Hoe dat zich precies verhoudt tot de gemeentelijke ruimte in het omgevingsplan, is nog niet definitief.
Veelgestelde vragen
- Is vergunningvrij bouwen overal in Nederland hetzelfde?
- Niet meer. Sinds de Omgevingswet staan de regels in het omgevingsplan van je gemeente, die ze mag aanpassen. Tot nu toe hebben veel gemeenten de oorspronkelijke regels ongewijzigd overgenomen, maar dat verandert richting 2032.
- Mag mijn gemeente vergunningvrij bouwen verbieden?
- Niet zomaar. Een gemeente kan de regels strenger maken bij een wijziging van het omgevingsplan, maar moet binnen de instructieregels van Rijk en provincie blijven en het onderbouwen.
- Tot wanneer gelden de huidige regels?
- Er is geen vaste einddatum. De bruidsschat-regels blijven gelden tot je gemeente ze vervangt. Uiterlijk 1 januari 2032 moet elk omgevingsplan volwaardig zijn.
- Waar vind ik de regels voor mijn adres?
- Via de vergunningcheck op omgevingsloket.nl en 'Regels op de kaart'. Wij vertalen ze in de Erf Check naar wat ze voor jouw erf betekenen.
Bronnen: Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) en Omgevingsloket. De regels voor vergunningvrij bouwen staan in het omgevingsplan van je gemeente en kunnen wijzigen; controleer altijd je eigen situatie via de vergunningcheck op omgevingsloket.nl.