Familiewoning vs mantelzorgwoning: het verschil onder de nieuwe wet
6 min lezen · 7 juli 2026
Zoekt u een woning voor uw ouder of kind op uw erf, dan stuit u al snel op twee termen die door elkaar lopen: de mantelzorgwoning en de familiewoning. Ze lijken op elkaar — een zelfstandige woonruimte bij het eigen huis — maar de voorwaarden verschillen wezenlijk. Vooral nu de familiewoning door de nieuwe wetgeving in beeld komt, is het goed om te weten welke route bij uw situatie past. We zetten de verschillen op een rij.
Snel antwoord
- Het belangrijkste verschil is de zorgvraag. Een mantelzorgwoning vereist een aantoonbare zorgrelatie; een familiewoning niet.
- De mantelzorgwoning is nu al onder voorwaarden vergunningvrij. De familiewoning wordt dat pas met het Besluit versterking regie volkshuisvesting, naar verwachting per 1 januari 2027.
- Tot die tijd kan een woning voor familie zonder zorgvraag alleen via een omgevingsvergunning, of via de mantelzorgroute als er wél sprake is van zorg.
- Twijfelt u welke route bij uw situatie past? Doe de gratis Erf Check en krijg een eerste inschatting voor uw eigen erf.
Wat is een mantelzorgwoning?
Een mantelzorgwoning is een zelfstandige woonruimte op het erf die dient om langdurige, onbetaalde zorg tussen naasten mogelijk te maken — bijvoorbeeld voor een ouder die zorg nodig heeft, of voor een mantelzorger die dicht bij degene voor wie gezorgd wordt wil wonen. Onder de huidige regels kan dit al onder voorwaarden vergunningvrij, mits de woning binnen het achtererfgebied blijft, aan de maatvoering voldoet en er een aantoonbare zorgrelatie is. Meer over die voorwaarden leest u op de pagina over de regels voor een mantelzorgwoning.
Benieuwd of jij een woning op jouw erf kunt realiseren?
Doe de gratis Erfcheck en krijg binnen 48 uur inzicht in de mogelijkheden, aandachtspunten en vervolgstappen voor jouw situatie.
Wat is een familiewoning?
Een familiewoning is eveneens een zelfstandige woonruimte op het erf, maar dan zónder dat daarvoor een zorgvraag hoeft te bestaan. Het gaat om eerstegraads familie — ouders, kinderen, en stief- en aanverwanten — die dichtbij willen wonen, bijvoorbeeld omdat een kind geen betaalbare woning vindt of omdat ouders zelfstandig maar in de buurt willen blijven. De familiewoning is een nieuwe mogelijkheid die ontstaat met de Wet en het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Op de pagina over de familiewoning op eigen erf leest u er alles over.
De belangrijkste verschillen op een rij
- Zorgvraag nodig? Bij de mantelzorgwoning wel, bij de familiewoning niet.
- Nu al vergunningvrij? De mantelzorgwoning kan dat nu al, onder voorwaarden. De familiewoning nog niet — dat wordt naar verwachting pas per 1 januari 2027 mogelijk.
- Mantelzorgverklaring nodig? Voor de mantelzorgwoning ja, van bijvoorbeeld een huisarts of Wmo-consulent. Voor de familiewoning is straks geen zorgverklaring nodig; gemeenten mogen dan wel vragen om aan te tonen dat het om eerstegraads familie gaat.
- Wat gebeurt er als de situatie eindigt? Een mantelzorgwoning is gekoppeld aan de zorgsituatie: stopt de zorg, dan mag de woning niet zonder meer als zelfstandige woning bewoond blijven. Bij een familiewoning speelt dit niet op dezelfde manier, omdat er geen zorgrelatie is die kan eindigen.
- Voor wie is het bedoeld? Beide zijn bedoeld voor familie, maar de mantelzorgwoning specifiek voor de zorgsituatie en de familiewoning breder, voor iedereen binnen de eerstegraads kring.
Wanneer kiest u welke route?
- Is er nu al een concrete zorgbehoefte? Dan is de mantelzorgroute vandaag al beschikbaar, mét mantelzorgverklaring. U hoeft niet te wachten.
- Wilt u puur dichter bij familie wonen, zonder zorgvraag? Dan is de familiewoning-route in de meeste gevallen pas vanaf het Besluit een optie. Tot die tijd is een omgevingsvergunning nodig, tenzij uw gemeente nu al soepel beleid voert.
- Weet u niet zeker of er sprake is van mantelzorg volgens de regels? Vraag dit na bij uw gemeente of doe de gratis Erf Check; wij kijken mee naar uw specifieke situatie.
Wat verandert er met het Besluit?
Het Besluit versterking regie volkshuisvesting werkt de wet uit in concrete bouwregels en voegt de familiewoning toe als vergunningvrije mogelijkheid, los van een zorgvraag. Tegelijk vervalt de verplichte mantelzorgverklaring als voorwaarde voor de mantelzorgwoning. Precies wat er verandert en wanneer, leest u in de tijdlijn en op de pagina over de mantelzorgverklaring. Ook de bredere achtergrond van de wet zelf staat beschreven op de pagina over wonen op eigen erf.
Let op: het Besluit is op het moment van schrijven nog niet definitief vastgesteld. De hoofdlijnen liggen vast, maar exacte details en de ingangsdatum kunnen nog wijzigen. We actualiseren deze pagina zodra er meer duidelijkheid is.
Kan een mantelzorgwoning later een familiewoning worden?
Heeft u nu al een mantelzorgwoning op basis van een mantelzorgverklaring, dan verandert daar met terugwerkende kracht niets aan. Zodra het Besluit ingaat en de familiewoning ook zonder zorgvraag vergunningvrij wordt, ontstaat er mogelijk meer ruimte om diezelfde woning te blijven gebruiken voor familie, ook als de oorspronkelijke zorgbehoefte wegvalt. De precieze overgangsregels hiervoor zijn nog niet definitief vastgesteld.
Veelgestelde vragen
Wat is het belangrijkste verschil tussen een mantelzorgwoning en een familiewoning? Bij een mantelzorgwoning moet sprake zijn van een aantoonbare zorgrelatie; bij een familiewoning niet. Dat is het kernverschil dat bepaalt welke route nu al openstaat.
Is een familiewoning al vergunningvrij? Nog niet. Dat wordt naar verwachting pas mogelijk vanaf 1 januari 2027, met het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Tot die tijd is meestal een omgevingsvergunning nodig.
Heb ik voor een familiewoning ook een mantelzorgverklaring nodig? Nee. Voor de familiewoning is geen zorgverklaring vereist. Gemeenten mogen straks wel vragen om aan te tonen dat het om eerstegraads familie gaat, bijvoorbeeld met een BRP-uittreksel.
Kan ik nu al een familiewoning bouwen zonder zorgvraag? Ja, maar dan meestal via een omgevingsvergunning, omdat de vergunningvrije route voor de familiewoning nog niet geldt. Vraag bij uw gemeente na welk beleid er nu al is.
Wat gebeurt er met mijn mantelzorgwoning als de zorg stopt? De woning mag dan niet zonder meer als zelfstandige woning bewoond blijven, omdat die gekoppeld is aan de zorgsituatie. De precieze mogelijkheden verschillen per gemeente.
Welke route past bij mijn situatie? Dat hangt af van of er een zorgvraag is, hoeveel ruimte uw erf biedt en wat uw gemeente toestaat. De gratis Erf Check geeft hiervoor een eerste inschatting op basis van uw eigen adres.
Officiële bronnen
Regelgeving verandert en verschilt per situatie en gemeente. Raadpleeg altijd de meest actuele informatie en laat jouw specifieke situatie beoordelen.
Veelgestelde vragen
- Wat is het belangrijkste verschil tussen een mantelzorgwoning en een familiewoning?
- Bij een mantelzorgwoning moet sprake zijn van een aantoonbare zorgrelatie; bij een familiewoning niet. Dat is het kernverschil dat bepaalt welke route nu al openstaat.
- Is een familiewoning al vergunningvrij?
- Nog niet. Dat wordt naar verwachting pas mogelijk vanaf 1 januari 2027, met het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Tot die tijd is meestal een omgevingsvergunning nodig.
- Heb ik voor een familiewoning ook een mantelzorgverklaring nodig?
- Nee. Voor de familiewoning is geen zorgverklaring vereist. Gemeenten mogen straks wel vragen om aan te tonen dat het om eerstegraads familie gaat, bijvoorbeeld met een BRP-uittreksel.
- Kan ik nu al een familiewoning bouwen zonder zorgvraag?
- Ja, maar dan meestal via een omgevingsvergunning, omdat de vergunningvrije route voor de familiewoning nog niet geldt. Vraag bij uw gemeente na welk beleid er nu al is.
- Wat gebeurt er met mijn mantelzorgwoning als de zorg stopt?
- De woning mag dan niet zonder meer als zelfstandige woning bewoond blijven, omdat die gekoppeld is aan de zorgsituatie. De precieze mogelijkheden verschillen per gemeente.
- Welke route past bij mijn situatie?
- Dat hangt af van of er een zorgvraag is, hoeveel ruimte uw erf biedt en wat uw gemeente toestaat. De gratis Erf Check geeft hiervoor een eerste inschatting op basis van uw eigen adres.